Trong các hệ thống điện mặt trời, bức xạ mặt trời là một trong những yếu tố quan trọng quyết định khả năng phát điện của các tấm pin quang điện (PV). Để đánh giá chính xác nguồn năng lượng mặt trời tại một vị trí, các hệ thống quan trắc thường sử dụng nhiều thông số bức xạ khác nhau, trong đó phổ biến nhất là GHI, DNI và POA.
Mặc dù đều được sử dụng để mô tả năng lượng bức xạ từ mặt trời, ba thông số này có phương pháp đo, ý nghĩa kỹ thuật và phạm vi ứng dụng hoàn toàn khác nhau. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa GHI, DNI và POA giúp kỹ sư lựa chọn đúng cảm biến, thiết kế hệ thống quan trắc và đánh giá hiệu suất nhà máy điện mặt trời chính xác hơn.
1. Bức xạ GHI là gì?
GHI (Global Horizontal Irradiance) là tổng cường độ bức xạ mặt trời nhận được trên một bề mặt nằm ngang tại vị trí đo. Đây là thông số quan trọng được sử dụng để đánh giá tổng nguồn bức xạ mặt trời tại một khu vực.
GHI bao gồm hai thành phần chính:
- Bức xạ trực tiếp chiếu lên mặt phẳng ngang: Thành phần ánh sáng mặt trời truyền trực tiếp đến bề mặt đo, được xác định từ DNI và góc thiên đỉnh mặt trời.
- Bức xạ khuếch tán DHI: Thành phần bức xạ đã bị tán xạ bởi các phân tử khí, bụi, hơi nước và mây trong khí quyển, sau đó truyền đến bề mặt nằm ngang.
Công thức xác định GHI trong điều kiện hình học thông thường:
GHI = DNI × cos(θz) + DHI
Trong đó:
- GHI: Tổng cường độ bức xạ trên mặt phẳng ngang (W/m²).
- DNI: Cường độ bức xạ trực tiếp trên mặt phẳng vuông góc với tia nắng mặt trời (W/m²).
- DHI: Cường độ bức xạ khuếch tán trên mặt phẳng ngang (W/m²).
- θz: Góc thiên đỉnh mặt trời (Solar Zenith Angle), là góc giữa phương thẳng đứng và hướng tia nắng mặt trời.
GHI thường được đo bằng Pyranometer đặt nằm ngang, không bị che khuất và có tầm nhìn bầu trời phù hợp.
Thông số này đặc biệt hữu ích trong việc khảo sát tiềm năng năng lượng mặt trời, xây dựng cơ sở dữ liệu khí tượng và đánh giá điều kiện bức xạ tại các khu vực dự kiến triển khai dự án điện mặt trời.
2. Bức xạ DNI là gì?
DNI (Direct Normal Irradiance) là cường độ bức xạ mặt trời trực tiếp nhận được trên một bề mặt luôn vuông góc với hướng tia nắng mặt trời.
Khác với GHI, DNI chỉ đo thành phần bức xạ trực tiếp từ mặt trời, không bao gồm thành phần bức xạ khuếch tán từ bầu trời.
DNI thường có giá trị cao trong điều kiện trời quang, ít mây và tầm nhìn mặt trời thông thoáng. Khi có mây che khuất hoặc khí quyển chứa nhiều bụi và hơi nước, cường độ bức xạ trực tiếp có thể suy giảm đáng kể.
Phương pháp đo DNI
DNI thường được đo bằng Pyrheliometer (cảm biến đo bức xạ trực tiếp). Thiết bị được lắp trên hệ thống Solar Tracker để liên tục hướng cảm biến về phía mặt trời trong suốt quá trình đo.
Do chỉ tiếp nhận bức xạ trực tiếp trong một góc nhìn hẹp, Pyrheliometer cần được căn chỉnh chính xác theo vị trí mặt trời. Nếu thiết bị bị lệch hướng, kết quả đo có thể không phản ánh đúng cường độ bức xạ thực tế.
Ứng dụng của DNI trong năng lượng mặt trời
DNI có vai trò đặc biệt quan trọng đối với các hệ thống điện mặt trời tập trung CSP (Concentrated Solar Power), trong đó ánh sáng mặt trời được hội tụ thông qua gương hoặc hệ thống quang học để tạo nhiệt và sản xuất điện.
Ngoài ra, DNI còn được sử dụng trong:
- Đánh giá tiềm năng bức xạ trực tiếp tại khu vực xây dựng nhà máy điện mặt trời.
- Nghiên cứu và mô phỏng hiệu suất các hệ thống năng lượng mặt trời.
- Phân tích điều kiện khí tượng và biến động bức xạ theo thời gian.
- Đánh giá khả năng khai thác năng lượng mặt trời tại các khu vực có điều kiện thời tiết khác nhau.
3. Bức xạ POA là gì?
POA (Plane of Array Irradiance) là tổng cường độ bức xạ mặt trời nhận được trên mặt phẳng có cùng góc nghiêng và hướng lắp đặt với các tấm pin quang điện.
Đây là thông số có ý nghĩa trực tiếp đối với các hệ thống điện mặt trời, bởi nó phản ánh lượng bức xạ thực tế chiếu lên bề mặt tấm pin thay vì chỉ đo trên mặt phẳng nằm ngang.
POA thường bao gồm ba thành phần:
- Bức xạ trực tiếp: Thành phần ánh sáng mặt trời chiếu trực tiếp lên mặt phẳng tấm pin.
- Bức xạ khuếch tán: Thành phần ánh sáng được tán xạ từ bầu trời và tiếp nhận bởi bề mặt tấm pin.
- Bức xạ phản xạ từ mặt đất: Thành phần ánh sáng phản xạ từ mặt đất hoặc các bề mặt xung quanh đến tấm pin.
Những yếu tố ảnh hưởng đến POA
Giá trị POA phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau, trong đó quan trọng nhất là:
- Góc nghiêng tấm pin: Thay đổi góc nghiêng sẽ làm thay đổi lượng bức xạ trực tiếp và khuếch tán mà bề mặt pin tiếp nhận.
- Hướng lắp đặt: Tấm pin hướng về các phương khác nhau có thể nhận được lượng bức xạ khác nhau trong ngày.
- Vị trí mặt trời: Góc chiếu của ánh sáng thay đổi theo thời gian và mùa trong năm.
- Điều kiện thời tiết: Mây, bụi và hơi nước ảnh hưởng đến thành phần bức xạ trực tiếp và khuếch tán.
- Đặc tính bề mặt xung quanh: Khả năng phản xạ ánh sáng của mặt đất và các công trình lân cận ảnh hưởng đến thành phần bức xạ phản xạ.
Cách đo POA trong hệ thống điện mặt trời
POA thường được đo bằng Pyranometer hoặc cảm biến bức xạ chuyên dụng được lắp đặt cùng góc nghiêng và hướng với dàn pin mặt trời.
Đối với hệ thống có các tấm pin lắp nghiêng cố định, cảm biến nên được đặt trên cùng mặt phẳng đại diện cho dàn pin. Với hệ thống sử dụng Solar Tracker, cảm biến cần được bố trí theo cấu hình phù hợp để theo dõi mặt phẳng thu bức xạ của hệ thống.
Việc lắp đặt đúng hướng và góc nghiêng giúp dữ liệu POA phản ánh sát hơn điều kiện bức xạ mà các tấm pin thực tế tiếp nhận.
4. So sánh sự khác nhau giữa GHI, DNI và POA
Ba thông số GHI, DNI và POA đều được sử dụng trong quan trắc năng lượng mặt trời nhưng khác nhau về mặt phẳng đo, thành phần bức xạ và mục đích sử dụng.
| Tiêu chí | GHI | DNI | POA |
|---|---|---|---|
| Tên đầy đủ | Global Horizontal Irradiance | Direct Normal Irradiance | Plane of Array Irradiance |
| Ý nghĩa | Tổng bức xạ trên mặt phẳng ngang | Bức xạ trực tiếp vuông góc với tia nắng | Tổng bức xạ trên mặt phẳng tấm pin |
| Thành phần đo | Trực tiếp chiếu lên mặt ngang và khuếch tán | Chỉ bức xạ trực tiếp | Trực tiếp, khuếch tán và phản xạ |
| Thiết bị đo phổ biến | Pyranometer | Pyrheliometer | Pyranometer hoặc cảm biến POA chuyên dụng |
| Mặt phẳng đo | Nằm ngang | Vuông góc với tia nắng | Cùng mặt phẳng với dàn pin |
| Ứng dụng chính | Đánh giá tiềm năng bức xạ mặt trời | Đánh giá nguồn bức xạ trực tiếp | Giám sát điều kiện bức xạ tại dàn pin |
Có thể hiểu đơn giản:
- GHI: Khu vực này nhận được tổng lượng bức xạ mặt trời trên mặt phẳng ngang là bao nhiêu?
- DNI: Cường độ ánh sáng mặt trời chiếu trực tiếp là bao nhiêu khi đo vuông góc với tia nắng?
- POA: Các tấm pin mặt trời thực tế nhận được bao nhiêu bức xạ trên bề mặt lắp đặt?
5. Vì sao cần theo dõi đồng thời GHI, DNI và POA?
Trong các dự án điện mặt trời, việc theo dõi nhiều thông số bức xạ giúp đánh giá toàn diện hơn điều kiện môi trường và khả năng khai thác năng lượng.
Đánh giá tiềm năng năng lượng mặt trời
GHI cung cấp dữ liệu về tổng bức xạ trên mặt phẳng ngang, hỗ trợ khảo sát và so sánh tiềm năng năng lượng mặt trời giữa các khu vực.
DNI bổ sung thông tin về cường độ bức xạ trực tiếp, đặc biệt hữu ích trong những dự án cần đánh giá thành phần ánh sáng trực tiếp.
Đánh giá lượng bức xạ thực tế trên tấm pin
POA cho biết lượng bức xạ chiếu đến mặt phẳng tấm pin theo góc nghiêng và hướng lắp đặt cụ thể. Đây là dữ liệu quan trọng khi phân tích khả năng tiếp nhận năng lượng của dàn pin.
Phân tích hiệu suất vận hành nhà máy điện mặt trời
Khi kết hợp dữ liệu POA với công suất phát điện, nhiệt độ module và các thông số vận hành khác, kỹ sư có thể đánh giá hiệu suất chuyển đổi năng lượng và phát hiện những dấu hiệu bất thường.
Ví dụ, nếu POA duy trì ở mức cao nhưng công suất phát điện giảm đáng kể so với điều kiện vận hành dự kiến, cần kiểm tra các yếu tố như nhiệt độ tấm pin, bụi bẩn, che bóng, suy giảm thiết bị hoặc sự cố biến tần.
6. Nên sử dụng cảm biến nào để đo GHI, DNI và POA?
Việc lựa chọn thiết bị đo cần căn cứ vào thông số bức xạ cần theo dõi và yêu cầu độ chính xác của hệ thống quan trắc.
Đối với GHI
Pyranometer là thiết bị thường được sử dụng để đo tổng bức xạ trên mặt phẳng ngang. Tùy theo yêu cầu dự án, có thể lựa chọn các dòng Pyranometer với cấp phân loại và đặc tính kỹ thuật khác nhau.
Đối với DNI
Pyrheliometer là thiết bị phù hợp để đo bức xạ trực tiếp. Thiết bị thường được kết hợp với Solar Tracker nhằm duy trì hướng đo vuông góc với tia nắng mặt trời.
Đối với POA
Pyranometer hoặc cảm biến bức xạ chuyên dụng được lắp đặt theo cùng hướng và góc nghiêng với dàn pin. Việc lựa chọn thiết bị cần xem xét độ chính xác, thời gian đáp ứng, độ ổn định và khả năng tích hợp với hệ thống thu thập dữ liệu.
Một số dòng cảm biến và Pyranometer có thể được xem xét cho hệ thống quan trắc như:
- Pyranometer SR05-D1A3.
- Pyranometer Class A SR200-D1.
- Pyranometer Class A SMP22.
- Pyranometer SMP10.
- Cảm biến đo bức xạ mặt trời SR20-D2.
Việc lựa chọn model cụ thể cần dựa trên cấp phân loại, tiêu chuẩn áp dụng, dải đo, độ chính xác và yêu cầu giao tiếp của hệ thống.
7. Những lưu ý khi đo và sử dụng dữ liệu bức xạ mặt trời
Để dữ liệu GHI, DNI và POA có độ tin cậy cao, quá trình lắp đặt và vận hành cảm biến cần tuân thủ một số nguyên tắc kỹ thuật.
- Chọn vị trí lắp đặt phù hợp: Tránh các vật thể gây che bóng hoặc phản xạ bất thường lên cảm biến.
- Đảm bảo góc đo chính xác: GHI cần đo trên mặt phẳng ngang, DNI cần hướng theo mặt trời và POA cần cùng mặt phẳng với dàn pin.
- Vệ sinh bề mặt cảm biến: Bụi bẩn và nước đọng có thể ảnh hưởng đến kết quả đo.
- Hiệu chuẩn định kỳ: Thực hiện theo khuyến nghị của nhà sản xuất và yêu cầu chất lượng dữ liệu của dự án.
- Đồng bộ thời gian đo: Dữ liệu bức xạ cần được đồng bộ với công suất phát điện và các thông số vận hành khác.
- Kiểm tra dữ liệu bất thường: Theo dõi các giá trị đột biến, mất tín hiệu hoặc sai lệch kéo dài.
Ngoài ra, cần phân biệt giữa cường độ bức xạ tức thời (W/m²) và tổng năng lượng bức xạ tích lũy theo thời gian (Wh/m² hoặc kWh/m²). Hai dạng dữ liệu này có ý nghĩa khác nhau trong quá trình phân tích và đánh giá hiệu suất hệ thống.
8. Kết luận
GHI, DNI và POA là ba thông số quan trọng trong quan trắc năng lượng mặt trời, mỗi thông số phản ánh một khía cạnh khác nhau của nguồn bức xạ.
GHI giúp đánh giá tổng bức xạ trên mặt phẳng ngang, DNI tập trung vào thành phần bức xạ trực tiếp, trong khi POA phản ánh tổng bức xạ nhận được trên mặt phẳng lắp đặt tấm pin mặt trời.
Việc lựa chọn đúng cảm biến và theo dõi các thông số phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp xây dựng hệ thống quan trắc đáng tin cậy, đánh giá chính xác điều kiện bức xạ và tối ưu hiệu suất vận hành nhà máy điện mặt trời.
Đối với các dự án điện mặt trời quy mô lớn, việc đầu tư hệ thống đo lường bức xạ chuyên dụng là cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng giám sát, phân tích và quản lý năng lượng trong dài hạn.
SAO TRUNG BÌNH
